غذاهای مناسب IBS چیست؟ فهرست 7 گروه غذایی و محرکها
غذاهای مناسب IBS برای همهی بیماران یکسان نیست؛ در راهنمای کامل IBS توضیح دادهایم که غذا علت بیماری نیست، اما بر علائم اثر میگذارد. در این مقاله فهرست غذاهای معمولاً مناسب و محرک را بر اساس راهنمای NICE و ACG مرور میکنیم و یک دفترچهی ۷ روزه برای پیداکردن الگوی خودتان میدهیم.
غذاهای مناسب IBS برای همه یکسان نیست، اما معمولاً شامل برنج، جو دوسر، سیبزمینی، هویج، کدو سبز، پرتقال، کیوی و موز سفت است. پیاز، سیر، گندم، سیب، لبنیات لاکتوزدار و شیرینکنندههای سوربیتولی بیشتر محرکاند. تحمل هر فرد متفاوت است و رژیم Low FODMAP فقط آزمایشی و موقت توصیه میشود.
خلاصهی ۷ گروه غذایی در IBS
| گروه | معمولاً مناسبتر | معمولاً محرک |
|---|---|---|
| غلات | برنج، جو دوسر، کینوا، سیبزمینی | گندم، چاودار و جو در مقدار زیاد |
| میوه | موز سفت، پرتقال، نارنگی، کیوی، آناناس، انگور | سیب، گلابی، انبه، هندوانه، گیلاس، موز خیلی رسیده |
| سبزیجات | هویج، کدو سبز، خیار، کاهو، اسفناج، گوجه | پیاز، سیر، ترهفرنگی، قارچ، گلکلم، مارچوبه |
| لبنیات | شیر و ماست بدون لاکتوز، پنیر چدار | شیر، ماست، بستنی، پنیر نرم |
| پروتئین | تخممرغ، ماهی، گوشت ساده، توفوی سفت | فرآوردههای گوشتی با سیر و پیاز، لوبیا و عدس |
| نوشیدنی | آب و دمنوش بدون کافئین | آبمیوهی سیب، نوشابهی پرفروکتوز، الکل، دمنوش بابونه و رازیانه |
| شیرینکننده | شکر معمولی به مقدار کم | عسل، سوربیتول، مانیتول و زایلیتول |

غذاهای مناسب IBS چیست؟
غذاهای مناسب IBS یعنی غذاهایی که معمولاً درد، نفخ و اسهال یا یبوست را در سندرم روده تحریک پذیر تشدید نمیکنند. نکتهی مهم این است که هیچ فهرست ثابتی برای همه وجود ندارد: غذایی که برای یک بیمار محرک است، ممکن است برای بیمار دیگر مشکلی ایجاد نکند. فهرستهای این مقاله نقطهی شروعاند، نه حکم نهایی.
دو منبع اصلی این مقاله راهنمای NICE (انگلستان) و راهنمای ACG (آمریکا) هستند. NICE بیشتر به اصول کلی غذاخوردن میپردازد و ACG یک دورهی آزمایشی و محدود از رژیم Low FODMAP را پیشنهاد میکند. اگر هنوز با خود بیماری آشنا نیستید، ابتدا روده تحریک پذیر چیست را بخوانید.
نکته از دکتر زمانی: وقتی بیماران «فهرست غذاهای ممنوعه» را میبینند، معمولاً دست به حذف گسترده میزنند و بعد از چند هفته هم علائم بهتر نشده و هم تغذیهشان ضعیف شده است. در بالین من، فهرست را فقط نقطهی شروع میدانم و از بیمار میخواهم یک تغییر را امتحان کند و واکنش را یادداشت کند.
سه اصل قبل از انتخاب غذاهای مناسب IBS
قبل از سراغ فهرست غذاها، سه اصل کلی NICE را بدانید:
- منظم و بیعجله بخورید: وعدهای را حذف نکنید و فاصلهی طولانی بین وعدهها نگذارید.
- مایع کافی بنوشید: دستکم ۸ لیوان مایع در روز و حداکثر ۳ فنجان چای و قهوه.
- محرکهای رایج را کم کنید: الکل، نوشابهی گازدار و شیرینکنندهی سوربیتول؛ میوه را به حداکثر ۳ واحد (هر واحد حدود ۸۰ گرم) در روز برسانید.
رابطهی غذا خوردن با استرس را هم فراموش نکنید؛ غذاخوردن با عجله و فشار روحی علائم را بدتر میکند. جزئیات در IBS عصبی آمده است.
فیبر هم مهم است: NICE فیبر نامحلول مثل سبوس را توصیه نمیکند و اگر افزودن فیبر لازم شد، فیبر محلول مثل جو دوسر یا پسیلیوم را آهسته و با مقدار کم اضافه کنید. افزایش ناگهانی فیبر خودش نفخ و درد ایجاد میکند.
فهرست غذاهای مناسب و محرک IBS به تفکیک گروه
مثالهای زیر از فهرست مثالهای ACG و منابع مبتنی بر رژیم Monash آمدهاند. اندازهی وعده مهم است: بعضی غذاها فقط در مقدار زیاد محرک میشوند.
غلات و نشاسته
جو دوسر، برنج، کینوا و سیبزمینی معمولاً بهتر تحمل میشوند. گندم، چاودار و جو در مقدار زیاد از محرکهای رایجاند؛ نان ساوردو و فرآوردههای بدون گلوتن گاهی بهتر تحمل میشوند.
میوه
موز سفت (نارس)، پرتقال، نارنگی، کیوی، آناناس، انگور و لیمو معمولاً مناسبترند. سیب، گلابی، انبه، هندوانه، گیلاس و موز خیلی رسیده معمولاً محرکاند؛ موز رسیده فروکتان بیشتری دارد.
سبزیجات
هویج، کدو سبز، خیار، کاهو، اسفناج، گوجه، بادمجان و لوبیا سبز معمولاً مناسبترند. پیاز، سیر، ترهفرنگی، قارچ، گلکلم، مارچوبه و کنگر محرکهای شایعاند.
لبنیات و جایگزینها
شیر و ماست بدون لاکتوز و پنیرهای سخت مثل چدار معمولاً بهتر تحمل میشوند. شیر، ماست، بستنی و پنیر نرم بهخاطر لاکتوز برای بعضی بیماران محرک است.
پروتئین، حبوبات و نوشیدنی
تخممرغ، ماهی، گوشت ساده و توفوی سفت معمولاً مناسبترند. لوبیا و عدس در بیشتر منابع پرFODMAPاند. در نوشیدنیها، آبمیوهی سیب، نوشابهی پرفروکتوز و الکل محرکاند و دمنوش بابونه و رازیانه هم در فهرست ACG جزو پرFODMAPها آمده است.
اندازهی وعده هم مهم است. FODMAPها اثر تجمعی دارند، یعنی مقدار زیاد یک غذای کمFODMAP یا چند غذای مرزی در یک وعده میتواند محرک شود. به همین دلیل در آزمایش غذاها، هر بار فقط یک تغییر بدهید و مقدار آن را هم یادداشت کنید.

غذاهای مناسب IBS در رژیم Low FODMAP
FODMAP نام گروهی از کربوهیدراتهای تخمیرپذیر است. رژیم Low FODMAP سه مرحله دارد: محدودیت موقت، بازگرداندن تدریجی غذاها و ساختن رژیم شخصی. ACG یک دورهی آزمایشی و محدود از آن را برای علائم کلی IBS پیشنهاد میکند و NICE آن را به متخصص تغذیه میسپارد.
در این رژیم، رسیدگی میوه و مقدار وعده اهمیت دارد؛ مثلاً موز سفت مناسب است و موز رسیده نه. چون فهرستها بهروز میشوند، رژیم Low FODMAP را با نظر پزشک یا متخصص تغذیه و بر اساس منبع بهروز اجرا کنید. جزئیات را در رژیم Low FODMAP ببینید.
FODMAPهای پنهان در غذاهای آماده
FODMAPها گاهی در غذاهای آماده پنهاناند. برچسب غذاها را بخوانید و این موارد را جستوجو کنید:
- پودر پیاز و پودر سیر در سوسیس، کالباس و سسها.
- شربت ذرت پرفروکتوز و شربت گلوکز-فروکتوز در نوشابه و آبمیوه.
- سوربیتول، مانیتول، زایلیتول و مالتیتول در آدامس و شیرینی بدون قند.
- گندم، پیاز و سیر در ادویهها و مخلوطهای آماده.
این موارد فقط وقتی مهماند که رژیم Low FODMAP را آزمایش میکنید یا سوربیتول شما را اذیت میکند.
ابزار: دفترچهی ۷ روزهی غذا و علائم
پیداکردن غذاهای مناسب IBS برای خودتان با حدس ممکن نیست. دفترچهی زیر کمک میکند ۷ روز غذا و علائم را کنار هم ببینید. NICE هم ثبت غذا و علائم را برای شناخت محرکها توصیه میکند. برای مقایسهی علائم خود با الگوی رایج، علائم IBS را ببینید؛ هر روز فقط همان چیزهایی را بنویسید که واقعاً خوردهاید و نوع مدفوع را با مقیاس بریستول انتخاب کنید.
چطور کار میکند: ۷ روز غذا، شدت علائم و نوع مدفوع را وارد کنید. ابزار فقط داخل مرورگر شما کار میکند و هیچچیز ذخیره یا ارسال نمیشود. بعد از ۳ روز یا بیشتر میتوانید خلاصه را ببینید و در صورت نیاز چاپ بگیرید. این ابزار تشخیصی نیست.
کدام غذاها و رژیمها شواهد کافی ندارند؟
- رژیم بدون گلوتن: شواهد کافی برای مفیدبودن آن در IBS وجود ندارد. قبل از حذف گلوتن باید با پزشک دربارهی آزمایش سلیاک صحبت کنید.
- پروبیوتیک: ACG آن را برای علائم کلی IBS پیشنهاد نمیکند. NICE میگوید اگر بیمار خواست امتحان کند، دستکم ۴ هفته و با پایش علائم باشد.
- آلوئهورا: NICE آن را برای IBS توصیه نمیکند.
- حذف گستردهی غذاها و «دتوکس»: NICE رژیمهای حذفی را فقط با متخصص تغذیه توصیه میکند، چون خودسرانه خطر کمبود تغذیهای دارد.
چه زمانی غذا کافی نیست؟
غذا فقط بخشی از درمان است. خونریزی از مقعد، کاهش وزن بیدلیل، کمخونی، بیدارشدن شبانه از درد یا اسهال و شروع علائم بعد از ۵۰ سالگی نباید به غذا نسبت داده شوند؛ فهرست کامل در علائم هشدار IBS آمده است. برای شناخت عوامل زمینهای علت ایجاد IBS را بخوانید.
اگر بعد از چند هفته رعایت این توصیهها علائم زندگی شما را مختل میکند، ارزیابی تخصصی و گاهی دارو لازم میشود؛ بهترین دارو برای IBS را ببینید و از دکمههای پایین صفحه نوبت بگیرید.
سوالات پرتکرار
غذاهای مناسب IBS کداماند؟
بدترین غذاها برای IBS کداماند؟
آیا موز برای IBS خوب است؟
چطور بفهمم کدام غذا برای من محرک است؟
علائم گوارشی شما بررسی شود
دکتر حامد زمانی، فوقتخصص گوارش و کبد با فلوشیپ اندوسونوگرافی؛ بررسی علائم بر پایهی معیارهای علمی و نظارت پزشک.
📚 منابع علمی
- NICE — Irritable bowel syndrome in adults: diagnosis and management (CG61)، توصیههای رژیم و سبک زندگی. nice.org.uk
- ACG Clinical Guideline: Management of Irritable Bowel Syndrome (2021). doi.org
- ACG — Low-FODMAP diet: overview (مثالهای غذایی). gi.org





