روده تحریک پذیر چیست؟ راهنمای کامل علائم، علت و درمان

روده تحریک پذیر چیست؟ نوعی اختلال عملکردی روده و یکی از شایع‌ترین دلایل مراجعه به متخصص گوارش است. با وجود علائم آزاردهنده، معمولاً خطرناک نیست و قابل کنترل است؛ برای مرور همه‌ی جنبه‌ها، راهنمای کامل IBS را ببینید.

روده تحریک پذیر چیست؟

پاسخ به سؤال «روده تحریک پذیر چیست» این است: روده تحریک پذیر که در پزشکی «سندرم روده تحریک پذیر» یا IBS (Irritable Bowel Syndrome) نامیده می‌شود، یک اختلال مزمن در ارتباط بین روده و مغز است. در این بیماری، روده ظاهری طبیعی دارد؛ یعنی در کولونوسکوپی یا نمونه‌برداری معمولاً زخم، التهاب یا تومور دیده نمی‌شود، اما روده نسبت به محرک‌های معمولی مثل غذا، گاز و استرس واکنش بیش‌ازحد نشان می‌دهد.

به همین دلیل بیماری را «عملکردی» می‌نامند، نه «ساختاری». این تفاوت مهم است، چون به شما می‌گوید علائم واقعی‌اند و ساختگی نیستند، ولی به معنی آسیب به بافت روده هم نیستند. IBS با گذر زمان معمولاً فراز و فرود دارد: چند هفته شدید می‌شود و بعد آرام می‌گیرد.

IBS در بزرگسالان جوان و میانسال شایع‌تر است و در بسیاری از خانواده‌ها دیده می‌شود. هرچند علائم می‌توانند زندگی روزمره، سفر، غذاخوردن در بیرون و حتی روابط اجتماعی را تحت‌تأثیر قرار دهند، بیماری باعث کوتاه‌شدن عمر یا آسیب دائمی به روده نمی‌شود. مهم‌ترین چالش، تشخیص درست و پیدا کردن برنامه‌ای است که برای شخص شما جواب بدهد، چون الگوی علائم و محرک‌ها در هر بیمار فرق دارد و یک نسخه‌ی یکسان برای همه وجود ندارد.

علائم روده تحریک پذیر چیست؟

علامت اصلی، درد یا ناراحتی شکم است که معمولاً با اجابت مزاج ارتباط دارد؛ یعنی قبل از دستشویی بدتر و بعد از آن بهتر یا برعکس می‌شود. علائم رایج عبارت‌اند از:

• دل‌درد و کرامپ، اغلب در قسمت پایین شکم
• نفخ و احساس پری یا بزرگ‌شدن شکم
• یبوست، اسهال یا تناوب این دو
• تغییر در شکل مدفوع (سفت و خشک یا شل و آبکی)
• ترشح مخاط همراه مدفوع و احساس تخلیه‌ی ناکامل
• گاز زیاد و نشخوار گاز

شدت علائم در افراد متفاوت است و با غذاهای خاص، بی‌خوابی و فشار روحی تشدید می‌شود. برای شرح کامل‌تر هر علامت، مقاله‌ی علائم IBS را بخوانید.

انواع روده تحریک پذیر

پزشکان IBS را بر اساس شکل غالب مدفوع به چهار نوع تقسیم می‌کنند. شناختن نوع بیماری، انتخاب رژیم و دارو را هدفمند می‌کند.

نوع بیماری ممکن است با گذر زمان تغییر کند؛ برای مثال کسی که ابتدا یبوست داشته، بعد دچار اسهال شود.

علت روده تحریک پذیر چیست؟

علت واحد و قطعی شناخته نشده است و مدل فعلی، چند عامل را مؤثر می‌داند:

• اختلال محور روده-مغز: پیام‌رسانی بین دستگاه عصبی و روده دچار اختلال می‌شود.
• حساسیت بیش‌ازحد روده: حس درد در روده تقویت می‌شود و حتی کشش خفیف گاز، دردناک احساس می‌شود.
• تغییر در حرکات روده: سرعت حرکت روده کند (یبوست) یا تند (اسهال) می‌شود.
• عفونت‌های گوارشی قبلی: در بعضی افراد، IBS پس از یک گاستروانتریت حاد شروع می‌شود.
• میکروبیوم روده: ترکیب باکتری‌های روده در بعضی بیماران متفاوت است.
• استرس و اضطراب: علت اصلی نیستند، اما از مهم‌ترین عوامل تشدید علائم‌اند.

روده تحریک پذیر چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص IBS اساساً بالینی است و بر پایه‌ی معیارهای رُم ۴ (Rome IV) انجام می‌شود. طبق این معیارها، فرد باید دست‌کم یک روز در هفته در ۳ ماه گذشته دل‌درد داشته باشد و این درد دست‌کم دو مورد از این‌ها را داشته باشد: ارتباط با اجابت مزاج، تغییر در دفعات اجابت مزاج، یا تغییر در شکل مدفوع. شروع علائم هم باید دست‌کم ۶ ماه قبل باشد.

پزشک برای رد بیماری‌های مشابه ممکن است آزمایش خون، بررسی سلیاک، آزمایش مدفوع (مثل کالپروتکتین) و در موارد انتخابی کولونوسکوپی درخواست کند. کولونوسکوپی برای همه‌ی بیماران IBS لازم نیست و معمولاً زمانی انجام می‌شود که علائم هشدار یا سن بالای غربالگری وجود دارد.

چه علائمی هشدار هستند و نباید آن‌ها را IBS دانست؟

علائم زیر با IBS جور درنمی‌آیند و باید حتماً بررسی شوند:

• خونریزی از مقعد یا مدفوع سیاه
• کاهش وزن بدون دلیل
• کم‌خونی (به‌ویژه فقر آهن)
• بیدارشدن از خواب به‌خاطر دل‌درد یا اسهال
• تب یا استفراغ مداوم
• شروع علائم برای اولین بار بعد از ۵۰ سالگی
• سابقه‌ی خانوادگی سرطان روده یا بیماری التهابی روده

فهرست کامل را در علائم هشدار IBS ببینید، و اگر نگران ارتباط آن با سرطان هستید، مقاله‌ی علائم افتراقی سرطان روده را بخوانید. اگر درد شدید یا یک‌طرفه دارید، علائم هشدار درد شکم را از دست ندهید. در مجموع، پاسخ به این سؤال که خطرات IBS در بیشتر موارد منفی است.

روده تحریک پذیر چگونه درمان می‌شود؟

IBS درمان قطعی ندارد، ولی علائم آن به‌خوبی قابل کنترل است. برنامه‌ی درمان معمولاً چندلایه است:

• اصلاح رژیم: غذاوعده‌های منظم، تشخیص غذاهای محرک و در صورت صلاحدید پزشک رژیم Low FODMAP به‌صورت موقت و تحت نظارت.
• سبک زندگی: ورزش منظم، خواب کافی و مدیریت استرس.
• روان‌درمانی: درمان شناختی-رفتاری و هیپنوتراپی معطوف به روده در بعضی بیماران مؤثر است.
• دارو: انتخاب دارو به نوع IBS بستگی دارد؛ مثلاً ضد‌اسپاسم برای درد، داروی ضداسهال یا ملین. مصرف دارو بدون تجویز پزشک توصیه نمی‌شود.

پس از دانستن این‌که روده تحریک پذیر چیست و چه محرک‌هایی دارد، هدف درمان، بهبود کیفیت زندگی است و نیازی نیست «علائم ۱۰۰ درصد صفر» شود. بسیاری از بیماران با ترکیب چند اقدام ساده به کنترل خوبی می‌رسند.

چه عواملی علائم روده تحریک پذیر را تشدید می‌کنند؟

محرک‌ها در هر بیمار متفاوت‌اند و بهترین راه شناسایی آن‌ها، یادداشت روزانه‌ی غذا و علائم به‌مدت ۲ تا ۴ هفته است. شایع‌ترین محرک‌ها این‌ها هستند:

• غذاهای پرچرب و سرخ‌شده، و وعده‌های حجیم و دیرهنگام
• کافئین زیاد، نوشیدنی‌های گازدار و شیرین‌کننده‌های مصنوعی (مثل سوربیتول)
• الکل، به‌ویژه در افراد با تمایل به اسهال
• بعضی غذاهای پرتخمیر مثل حبوبات، پیاز، سیر و کلم در برخی بیماران
• بی‌خوابی، کم‌تحرکی و دوره‌های فشار روحی و اضطراب
• نوسانات هورمونی؛ برخی خانم‌ها علائم را در ایام قاعدگی شدیدتر گزارش می‌کنند

نکته‌ی مهم این است که حذف گسترده‌ی غذاها بدون راهنمایی پزشک یا متخصص تغذیه می‌تواند کمبود تغذیه‌ای ایجاد کند و ترس از غذا را بیشتر کند. بهتر است محرک‌ها را مرحله‌به‌مرحله و با شواهد خودتان شناسایی کنید، نه با حدس.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر هنوز می‌پرسید روده تحریک پذیر چیست و آیا علائم شما مربوط به آن است، یا اگر علائم بیش از چند هفته ادامه دارد، کیفیت زندگی، کار یا خواب شما را مختل کرده، یا برای اولین بار بعد از ۵۰ سالگی شروع شده، بهتر است زودتر مراجعه کنید. همچنین اگر درمان‌های ساده‌ی خانگی جواب نداده یا هر یک از علائم هشدار بخش قبل را دارید، نباید منتظر بمانید. مراجعه‌ی به‌موقع هم از تأخیر در تشخیص بیماری‌های جدی‌تر جلوگیری می‌کند و هم به شما کمک می‌کند برنامه‌ی درمانی مناسب نوع IBS خودتان بگیرید.

تفاوت IBS با بیماری‌های مشابه روده

مهم‌ترین تفاوت این است که در IBS التهاب یا زخم دیده نمی‌شود، اما در بیماری‌های التهابی روده (IBD) مثل کرون و کولیت اولسراتیو، التهاب واقعی و آسیب بافتی وجود دارد و ممکن است با کم‌خونی، کاهش وزن و خونریزی همراه باشد. جزئیات این مقایسه را در مقاله‌ی «تفاوت IBS و IBD» ما بخوانید.

سوالات پرتکرار